Samenvatting van de presentatie van: prof. dr. Dick Swaab

Van baarmoeder tot Alzheimer

Hoe komt het dat we allemaal verschillend zijn in wat we doen en denken? Zelfs identieke tweelingen hebben verschillende persoonlijkheden. Volgens prof. dr. Dick Swaab, schrijver van het boek ‘Wij zijn ons brein’ is, naast de verschillen genetica en in wat we meemaken tijdens onze ontwikkeling, het sleutelwoord: zelforganisatie.

Lokale zelforganisatie

Je moet wel erg uitschieten met de boor om op mijn terrein te komen, steekt hersenonderzoeker Dick Swaab van wal. Maar ik zal toch wat verbanden met  de tandheelkunde proberen te leggen. Ons hersenweefsel stuurt lichaamsprocessen aan, net als bij dieren. Maar we hebben tijdens de evolutie ook extra hersenweefsel gekregen dat we kunnen gebruiken om creatief te zijn in de wetenschap, kunst, muziek en om te communiceren.

Op ons vierde jaar bezitten we alle hersencellen waarmee we de rest van ons leven moeten doen, maar het brein is nog niet klaar. De geest is de activiteit van 100 miljard neuronen, de  hersencellen die contacten met elkaar maken, verbindingen leggen en een functionerend netwerk vormen. Tijdens de hersenontwikkeling gaan onze hersenen differentiëren: ze doen dit o.a. door  zelforganisatie. Dit is een lokaal fenomeen en niet geprogrammeerd vanuit ons DNA. Alle hersenen worden daardoor anders, zelfs bij een eeneiige tweeling. Hersen gebieden kunnen in grootte een factor 4 verschillen. Zelforganisatie bepaalt onze mogelijkheden en ook onze grenzen. Als je talent voor iets hebt, dan heb je een buitengewoon gunstige samenstelling van een aantal hersengebieden. Je hebt er plezier in en dan wil je dit talent verder ontwikkelen.

Alzheimer uitstellen

Taal stimuleert het brein enorm. De hersenen van tweetalige kinderen worden zo sterk gestimuleerd dat ze extra reserve opbouwen, waardoor ze beter tegen veroudering kunnen. Zij krijgen gemiddeld vijf jaar later Alzheimer. Verwaarlozing heeft een tegenovergesteld effect.

Anesthesie bij kinderen

Swaab legt uit dat  de hersenen tijdens de ontwikkeling erg gevoelig zijn en anesthesie dan een blijvend ongunstig effect kan hebben. Het is in de tandheelkunde gebruikelijk om jonge kinderen onder narcose te brengen voor behandeling, maar daar is men vanuit het hersenonderzoek niet voor. Na twee keer gebruik van anesthetica is er beïnvloeding te zien op leren en gedrag. Van één keer anesthesie zijn er nog geen effecten geconstateerd, maar dat onderzoek is moeilijk, dus wees er evengoed voorzichtig mee.

Breingebruik

Hoeveel procent van ons brein gebruiken we eigenlijk? Het antwoord is 100 procent. Ook als je slaapt. Er zijn wel kleine verschuivingen in activatie. Activiteit en afwisseling houden het brein fit. Het is dus goed dat mensen hier op het symposium zijn, merkt Swaab op, dat is weer een stap in het voorkomen van Alzheimer.

Op je 95e krijgt iedereen Alzheimer, een proces dat het omgekeerde is als dat van een baby. Laatste stadium van dementie is een foetale houding met zuigreflex. Muziek heeft een activerend effect bij mensen met gevorderde Alzheimer, vooral muziek waar ze van hielden tijdens de adolescentie.

Ouderen, dementen en mondzorg

Let op met dementie en pijn: deze mensen worden standaard onderbehandeld bij  pijnstilling, omdat ze het niet kunnen vertellen. Daarom is het zaak goed te kijken naar de uitdrukking van het gezicht, net als bij kleine kinderen. Daarnaast is de tandheelkundige verzorging in verpleeghuizen beneden peil. En schiet tandenpoetsen er vaak bij in. Er is zelfs een relatie gelegd tussen infecties vanuit de mondholte en Alzheimer. Het zou goed zijn als er meer behandeld wordt in verzorgingshuizen, bijvoorbeeld met mobiele units voor mondzorg.

Zwangerschap en lokale anesthetica

Na de presentatie kwam er vanuit de zaal een vraag over het effect van lokale verdoving bij zwangere vrouwen. Swaab: Ja, elke stof die je inspuit passeert de placenta. Hoe meer je inspuit, hoe meer er passeert. Wat de effecten zijn, weten we niet. Het is beter om te zorgen dat je niet hoeft te behandelen of de behandeling uit te stellen. Maar moet je dan een ontsteking of cariës onbehandeld laten? Daar heeft de neurowetenschap geen antwoord op. Advies: eerst naar de tandarts, dan zwanger worden. Een verstandige meid heeft haar gebit voorbereid!

Prof. dr. Dick Swaab is emeritus hoogleraar neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam.